OVER MUZIEK, GURDJIEFF EN IMPROVISATIE

De Russische mysticus Gurdjieff hanteerde rond het begin van de vorige eeuw een uitgebreid systeem van bewustzijnsoefeningen om de volgens hem, voortdurend, zich in een slaaptoestand bevindende mens werkelijk wakker te maken. (waarlijk te doen ontwaken zoals hij het in zijn boeken uitdrukte)

Hij gebruikte hiervoor een model wat er van uit ging dat de mens een combinatie is van een aantal energie centra die, als alles in orde is, als een geheel alle functies vervullen die een mens tot een goed lopende (volgens hem) mens machine maken.
Hij concludeerde ook dat dit bij bijna geen enkel mens werkelijk het geval is.!!

Los van het feit of je Gurdjieff moet geloven en zijn visie moet volgen, of dat het gewoon een rare snuiter uit de Kaukasus was, heb ik in mijn 30 jarige muziek praktijk als improvisator vaak dankbaar gebruik gemaakt van zijn opvattingen, om richting te geven aan mijn eigen muzikale ideeën en uitgangspunten.

Improvisatie..
Het is een woord wat vaak wordt gebruikt, maar waarvan de betekenis niet zo 1, 2, 3 is uit te leggen. Wat is improvisatie? Hoe improviseer je, wat moet je wel en niet doen, hoe weet je wanneer je improviseert en wat gebeurt er dan?

Het is niet zo eenvoudig om op deze vragen een helder en duidelijk antwoord te geven. Dat is misschien ook niet nodig. Juist door er een sluitende definitie voor te geven, ga je voorbij aan het in beweging zijnde, vloeibare karakter van het proces, waardoor de poging om een definitie te formuleren, juist datgene beschrijft wat het niet is. Als je het begrip improvisatie met muziek wilt verbinden, kun je misschien beter de term procesmuziek hanteren, als tegenhanger van reproductie muziek.

Gurdjieff noemde zijn methode de vierde weg. Mystici, monniken en yogi's maken volgens hem gebruik van 3 andere mogelijke wegen, om tot verlichting en bevrijding te komen.
De drie belangrijkste energie centra die Gurdjieff in zijn theorie benoemd zijn het denk, het gevoel en het bewegingscentrum. De meeste mensen gebruiken hun energie in deze centra verkeerd, waardoor er een permanente onbalans ontstaat. Als alle drie centra optimaal samen zouden werken, ontstaat er een helder bewustzijn, of aandacht.

Volgens mij zijn dit ook juist de centra die het meest actief bij het improviseren worden gebruikt. Eigenlijk zijn de begrippen aandacht en improvisatie hetzelfde
Als een van deze centra niet volledig wordt aangesproken zul je niet kunnen spreken van volledige improvisatie (of aandacht).

De crux van het hele verhaal zit hem hier in dat in bijna alle vormen van (vooral westerse) muziek vooral het denkcentrum wordt gezien als het belangrijkste onderdeel waar het bewegingcentrum en het gevoelscentrum ondergeschikt aan moeten zijn. Dit kan nooit de waarheid zijn. Muziek is eigenlijk alleen beweging en gevoel. Het denken speelt hoegenaamd bijna geen enkele rol.

Het uitgangspunt bij al mijn activiteiten (educatie, concerten, muziek en dans) is dan ook, de luisteraars vooral in aanraking te brengen met het vloeiende karakter, en het proces van improvisatie. Ook tijdens mijn concerten probeer ik verschillende improvisatie technieken uit alle delen van de wereld met elkaar te combineren.
Voor de toekomst zullen er nog verschillende andere ontmoetingen plaatsvinden met zeer uiteenlopende improvisatieculturen die zonder enige twijfel opzienbarende combinaties op kunnen leveren.

Een beroemde uitspraak van Gurdjieff was: "Aan het feit dat iemand de illusie heeft dat hij wakker is, kun je zien dat hij eigenlijk in een diepe slaap verkeert. Hij zal nooit een volwaardig mens kunnen worden, en zich dus nooit volledig kunnen ontplooien".

De enige manier om werkelijk een beter mens te worden is om volledig te ontwaken

Hoewel ik in het bezit ben van een grote portie gezonde Hollandse nuchterheid, kan ik mij toch wel vinden in deze laatste uitspraak. Ook ik geef er de voorkeur aan om (weer!) wakker te worden.
Slapen kun je altijd nog.

Jan Kuiper